Вы тут

Афанасій Філіповіч (1597—1648)


Жыццё Афанасія Філіповіча было драматычным і павучальным. Паверыўшы ў сваю абранасць быць абаронцам праваслаўя, ён асудзіў сябе на цяжкія выпрабаванні. Яго лічылі звар'яцелым, кідалі ў вязніцу, яму затыкалі рот, яму не верылі... Здавалася, ён губляў пачуццё рэальнасці, здавалася, ён сам не разумеў, што робіць, здавалася, ён сее нянавісць і варожасць... Супярэчлівы і просты, ваяўнічы і міралюбівы, вялікі і «недзный». Афанасій Філіповіч — гэты «правоверный слуга Божий».


Атрымаўшы добрую адукацыю ў брацкай школцы, верагодна, у Бярэсці, Афанасій у маладосці настаўнічаў «па науках церковно-русских». Сем гадоў вучыў «царэвіча маскоўскага» — яшчэ аднаго самазванага прэтэндэнта на царскі пасад Яна Фаўстына Лубу, якога апекаваў канцлер Леў Сапега.

Зрэшты, Афанасій зразумеў «опытность света» і ў 1627 годзе стаў манахам Віленскага Свята-духаўскага манастыра. Пасля былі Куцейнскі манастыр каля Оршы і Міжгорскі манастыр каля Кіева. Усё жыццё памятаў Афанасій наказы свайго духоўнага настаўніка айца Каментарыя: «Принамней, тые три речи заховай: першая — будь послушным старшим своим, другая — правила церковного пилнуй, третяя — бесед женских стережися. Тыя гды, даст Бог, сохраниш, спасёшся и будеш потребен на службу церкви Христовой». Гэтых правілаў Афанасій і прытрымліваўся.

Тры гады з 1633 года Афанасій у сане іераманаха ўзначальваў Дубайскі манастыр каля Пінска. Тут ён вёў змаганне са злымі духамі «видомыми и невидомыми». Магчыма, «злыя духі» — гэта свецкія спакусы, ці ў містычным азарэнні трызніліся яму д'яблы. Увогуле ў рэлігійнай экзальтацыі Філіповіч бачыў нейкія патаемныя знакі ці чуў голас Божай Маці.

Не толькі малітваю, але і справаю хацеў Афанасій служыць Богу. Восенню 1637 года Філіповіч пакінуў манастырскую келлю і пайшоў па свеце збіраць міласціну для манастыра. Міласціну ён рашыў прасіць у самаго цара, нібыта самая Божая Маці, якая з'явілася да яго падчас малітвы, указала яму: «Цар московский збдуем ми церков! Иди до него».

Шлях да Масквы быў цяжкі. Філіповіч і яго спадарожнікі каля Прапошака трапілі ў страшэнную буру, блукалі доўга ў непагадзі і ледзь не патанулі ў Дняпры, ледзь не згарэлі ў будынку, дзе знайшлі сабе прытулак. Выпрабаванні Афанасій трываў мужна.

У Маскве ён усё ж трапіў на прыём да цара Міхаіла Раманава. Але коштам выдачы дзяржаўнай тайны пра «маскоўскага царэвіча», якога ён навучаў. Думаў, што робіць добрую справу, бо з-за гэтага самазванца магло быць «много злого». Здзіўляе наіўная прастата Філіповіча, калі ён шчыра правакуе цара на вайну з Рэччу Паспалітай у абарону праваслаўя. І зноў, нібыта гэта пажаданне Божай Маці, якая нібыта загадала яму сказаць цару: «звитяжай неприятели наши». З-за рэлігійнага фанатызму ён не разумеў, што распальвае нянавісць сярод хрысціян. Здаецца, Філіповіч жыў сваімі апантанымі пачуццямі, а не разважлівым розумам. Аднак ён не шукаў асабістай карысці ці славы. Сваю місію вызначаў сціпла: «А запытает ли хто: «Чи пророк ты, што то мовіш?». В покори сердечной одповем: «Не пророк, только слуга Бога сотворителя моего, посланый ведлуг часу, абым правду каждому мовил». І праўду ён казаў, нават каралю Уладзіславу Вазе, перакананы, што яна дапаможа ўсталяваць справядлівасць, не разумеючы, што праўду не любяць і таго, хто яе кажа, таксама. За сваю праўду Афанасій апынуўся ў становішчы, калі яго ненавідзелі і чужыя, і свае — ён быў гнаны і зняважаны.

Пасля вяртання з Масквы ў 1640 годзе Філіповіч стаў ігуменам Сімяонаўскага манастыра ў Бярэсці. Апантана ён абараняе манастыр ад захадаў уніятаў завалодаць святыняй. І нібыта пачуўшы голас Купяціцкай Божай Маці, каб патрабаваў ад караля Уладзіслава Вазы, «грозячи правдивым гневом и страшным судом Божим», адмены царкоўнай уніі, Афанасій Філіповіч шчыра паверыў, што на яго «пал» дух святы і ён абраны для святой місіі. А таму на сойме ў 1643 годзе Афанасій не толькі патрабуе ад караля скасавання уніі, але і пагражае каралю Божым гневам. Гэта была адкрытая абраза каралеўскай годнасці. Сойм не адобрыў гэтага выступлення. Праваслаўныя іерархі адцураліся нястрыманага ігумена і абвясцілі яго вар'ятам. Філіповіча пасадзілі ў вязніцу, каб не нарабіў большага глупства і не наклікаў бяды на праваслаўную царкву. Немаведама як Афанасій вызваліўся, але на волі ён у крайнім запале бегаў па варшаўскіх вуліцах і крычаў: «Беда проклятым и неверным!» Яго зноў засадзілі ў вязніцу. Духоўны суд над ім у Кіеве ўсё ж вызваліў яго з няволі, але ненадоўга. Філіповіч зноў апынуўся ў вязніцы, ужо за выдачу тайны «маскоўскага царэвіча». За паўгода зняволення Афанасій напісаў некалькі публіцыстычных твораў у абарону праваслаўя і з нападкамі на унію. Па каралеўскім наказе кіеўскі мітрапаліт замкнуў непакорлівага манаха ў Кіева-Пячэрскім манастыры, каб той «не могл жадных (ніякіх) голосов робити». Тут у цеснай келлі Афанасій напісаў свой галоўны твор — «Дыярыуш» — адзін з шэдэўраў старадаўняй беларускай літаратуры. «Дыярыуш» — не толькі ўспаміны аўтара, але і выкрывальныя прамовы, і багаслоўскія думкі, і гарачая палеміка, і рэлігійныя гімны. Аўтар сабраў пад адной вокладкай перажытае і перадуманае, каб перадаць свой духоўны набытак: «...для ведомсти людем православным, хотячим о том тепер и у потомные часы ведать».

На свабоду Афанасій выйшаў пасля смерці кіеўскага мітрапаліта Пятра Магілы на пачатку 1647 года і вярнуўся ў свой манастыр у Бярэсці. Тут і напаткала яго пакутніцкая смерць. 5 верасня 1648 года яго расстралялі жаўнеры па даносе аб сувязях з казакамі Багдана Хмяльніцкага. Берасцейскі ваявода не стаў высвятляць віны Філіповіча і выдаў яго на расправу. Ён вытрымаў катаванні агнём, але не адмовіўся ад поглядаў: «Што юж рекл, том рекл, а з тым умираю». Перад смерцю Афанасій прадрок праследаванне праваслаўнай царквы, але пасля і яе росквіт «як крын сярод цярноўнікаў і яе іскра ў попелу зарытая з'явіцца, зазіхаціць і ўсё асвеціць». Зрэшты, так і сталася. Толькі праз доўгі час і праз цяжкі цярністы шлях праваслаўная царква заняла свае адметнае і годнае месца ў духоўным жыцці Беларусі. А апантаны змагар за яе — святы прападобнамучанік Афанасій Філіповіч — стаў адным з нябесных заступнікаў Беларусі.

Вітаўт ЧАРОПКА

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Класiкаў трэба ведаць…, Быў бы араты, будзе й прыганяты, Па малiну…

Эканоміка

«Мы выказалi прапановы, i нас пачулi». Як дзяржаўныя прэферэнцыi дапамагаюць падтрымаць суб'ектаў гаспадарання

«Мы выказалi прапановы, i нас пачулi». Як дзяржаўныя прэферэнцыi дапамагаюць падтрымаць суб'ектаў гаспадарання

У бiзнес-колах Гродзеншчыны лiчаць, што меры па падтрымцы эканомiкi з'явiлiся своечасова.