Вы тут

«Як родных братоў і сыноў, прыціскалі людзі да сваіх грудзей совецкіх воінаў...»


«7 гадзін раніцы. У невялікім пакойчыку сялянскай хаты шумна і цесна. Сюды прыйшлі партызаны і сяляне, дарослыя і моладзь. Кожны з нецярпеннем чакае новых паведамленняў Совецкага Інформбюро... Пятро чытае аператыўную зводку. Яго апошнія словы тонуць у гарачых воплесках прысутных. Усе накіроўваюцца да карты і адшукваюць знаёмыя назвы родных совецкіх гарадоў — Ельні, Глухава, Рыльска і іншых... У адказ на перамогі Чырвонай Арміі сяляне накіроўваюць у партызанскія атрады абозы з хлебам», — пісаў «Большэвік Палесся» ў верасні 1943 года. Партызаны праводзяць агітацыйную работу не толькі ў вёсках, яны пранікаюць нават у варожыя гарнізоны, засыпаюць улёткамі паліцэйскіх. У выніку ў гэты час нярэдка былыя праціўнікі пераходзяць на бок партызан...


«Набліжаецца час расплаты»

Звесткі з франтоў аб перамогах Чырвонай арміі ўзнімаюць людзей на барацьбу. Як паведамляла ў лютым 1943 года газета «Партызан» (орган Суражскага райкама партыі), партызаны адчуваюць штодзённую велізарную дапамогу з боку насельніцтва — не толькі матэрыяльную, але і яшчэ інфармацыйную. Вылазкі народных мсціўцаў робяцца больш дзёрзкімі, да таго ж ім трэба бараніць населеныя пункты — пры адступленні немцы рабуюць насельніцтва, гоняць грамадзян на катаргу, паляць вёскі. Таму партызанскія газеты пастаянна звяртаюцца да чытачоў з заклікам узнімацца на ўзброеную барацьбу ў тыле ворага і такім чынам набліжаць перамогу.

26 жніўня 1943 года газета «За Совецкую Беларусь» друкуе прамову Якуба Коласа «Набліжаецца час расплаты». «Дарагія мае сёстры і браты беларусы! Я ведаю, як цяжка вам жыць пад ярмом нямецкага ката — Гітлера, — звяртаецца народны пісьменнік. — Верце ж, што Гітлер сёння блізка, як ніколі, стаіць над краем свайго прадоння. Дні Гітлера злічаны. Вы ўжо перажылі сваю цяжкую поўнач. Хвіліна за хвілінаю час ідзе к світанню. Памятайце: больш за ўсё баяцца немцы вайны на сваёй зямлі. Вось чаму яны, як кляшчы, упіліся ў нашу зямлю, пабудавалі на ёй крэпасці, каб аддаліць час сваёй пагібелі...»

Часам партызанскія газеты друкуюць і перахопленыя лісты нямецкіх салдат. З ліста Білі Бека са станцыі Рудзенск (надрукавана ў газеце «Большэвіцкі сцяг» 7 студзеня 1944 года): «Учора быў у камандзіроўцы ў Мінску. Усю ноч быў у дарозе. Гэта самы цяжкі шлях на рускім прасторы. Не ведаю, як астаўся жывы. Партызаны не даюць ні выйсці, ні праехаць. А Гітлер яшчэ гаворыць пра перамогу. Знішчаць нас тут, калі крыху спознімся ўцячы».

У кожным кутку Беларусі жыхары з нецярпеннем чакалі свежую прэсу, каб даведацца з яе пра тое, якія населеныя пункты ўжо ачышчаны ад ворага. Некаторыя газеты друкавалі карты з інфармацыяй пра становішча на франтах, расказвалі, як насельніцтва яшчэ не вызваленых раёнаў рыхтуецца да сустрэчы з Чырвонай арміяй. Дзяўчаты вышывалі ў падарунак салдатам кашулі і насоўкі, сяляне перадавалі партызанам зброю.

Радасная сустрэча

"Большэвіцкі сцяг" піша пра адступленне немцаў

На вызваленых тэрыторыях ладзяцца сапраўдныя святы, адбываюцца мнагалюдныя мітынгі. «Вестка аб сустрэчы з прадстаўнікамі роднай Чырвонай Арміі хутка абляцела ўсе зямлянкі і лясныя курані. Са слязамі радасці на твары насустрач франтавікам выбягаюць старыкі і бабулькі, жанчыны і дзеці», — пісаў «Большэвік Палесся» 5 снежня 1943 года.

«Бязмежная радасць, неперадаваемае лікаванне ахваціла ўсё насельніцтва пры сустрэчы з воінамі-вызваліцелямі. Як родных братоў і сыноў, прыціскалі людзі да сваіх грудзей совецкіх воінаў, пакрывалі іх мужныя твары гарачымі пацалункамі. Дзеці засыпалі герояў кветкамі...

Сустрэча з совецкімі воінамі ў вёсках нашага раёна ператварылася ў народнае свята. На вуліцах доўгімі радамі стаялі сталы, перапоўненыя багатымі пачастункамі...

Хвалюючай і радаснай была сустрэча доблесных воінаў-вызваліцеляў з народнымі мсціўцамі. Совецкія патрыёты нашага раёна дапамаглі наступаючым часцям Чырвонай Арміі, заняўшы раённы цэнтр г. Узда і ўтрымаўшы яго да падходу рэгулярных совецкіх войск», — паведамляла 7 ліпеня 1944 года газета «За Совецкую Радзіму».

Вяртанне

21 жніўня 1943 года Саўнаркам СССР і Цэнтральны Камітэт Усесаюзнай Камуністычнай партыі прынялі гістарычную пастанову «Аб неадкладных мерах па аднаўленні гаспадаркі ў раёнах, вызваленых ад нямецкай акупацыі». Згодна з ёй, на гэтыя землі павінны былі вяртацца з тылавых тэрыторый Савецкага Саюза раней эвакуіраваныя жывёла і сельгастэхніка, аказвалася матэрыяльная дапамога па набыцці ўсяго неабходнага для развіцця сельскай гаспадаркі. Праводзілася дзяржзакупка ўсіх відаў жывёлы для вызваленых абласцей. Для забеспячэння плана сяўбы азімых культур пад ураджай 1944 года адпускалася ў парадку пазыкі калгасам з дзяржаўных рэсурсаў 50 000 тон збожжа. Ішлі вялікія сумы на будаўніцтва рамонтных майстэрань, адгружалася абсталяванне, паліва. Гаспадаркі вызваляліся ад падаткаў.

Для дзяцей воінаў Чырвонай Арміі і партызан, а таксама для малых сірот, бацькі якіх загінулі ад рук нямецкіх акупантаў, ужо ў 1943 годзе пачалі адкрывацца сувораўскія ваенныя вучылішчы, спецыяльныя рамесныя вучылішчы, дзіцячыя дамы і дзіцячыя прыёмнікі-размеркавальнікі. У гэтых установах дзеці знаходзіліся на поўным дзяржаўным забеспячэнні.

У раёнах Беларусі, вызваленых ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, хуткімі тэмпамі аднаўляліся разбураныя школы. Так, 5 верасня 1943 года «Большэвік Палесся» пісаў: «У Магілёўскай обласці прыступілі ўжо да работы 193 школы, у Гомельскай обласці — 38 школ, у Віцебскай — 19 школ, у Палескай обласці — 9 школ. Рыхтуюцца да адкрыцця яшчэ 120 школ, для якіх рэмантуюцца памяшканні. У працуючыя школы завезена звыш 100 тысяч сшыткаў і іншыя навучальныя прылады. Днямі ў горадзе Мсціслаўль пачынае сваю работу Беларускае педагагічнае вучылішча. У вызваленых раёнах Магілёўскай обласці будзе адчынена 6 дзіцячых дамоў».

Не сядзелі без справы моладзь і дзеці. Так, камсамольцы Полацка рамантавалі дзіцячы дом. У сваю чаргу, юныя выхаванцы гэтай дзіцячай установы прымалі ўдзел у нядзельніках па аднаўленні горада, збіралі цвікі і дрот на рамонт гарадской лазні. У Полацкім раёне ў хуткім часе пасля вызвалення пачалі работу трохмесячныя курсы трактарыстаў, дзе навучаліся 100 хлопцаў і дзяўчат.

У вызвалены Гомель і на суседнія тэрыторыі пачалі паступаць тавары шырокага спажывання, у тым ліку адзенне, абутак, тканіна, прадукты харчавання. «На працягу двух з лішнім гадоў нямецкай акупацыі працоўныя Гомеля і другіх зараз вызваленых раёнаў зусім не атрымлівалі солі, мыла. У гэтых прадметах адчуваецца найбольшая патрэбнасць. У адрас вызваленых раёнаў ідзе 2000 тон солі і 30 тон мыла.

Для хутчэйшага аднаўлення разбураных дамоў кожнаму калгасніку адпускаецца па 30 кубаметраў леса» («Большэвік Палесся» за 5 снежня 1943 года).

Паступова людзі з зямлянак пачынаюць перабірацца ў новыя дамы. У лютым 1944 года «Большэвіцкі сцяг» пісаў, што ў вызваленых раёнах адноўлена і пабудавана больш за 326 тысяч дамоў, у якіх цяпер жыве больш за 1800000 калгаснікаў, рабочых і служачых.

Аднаўляецца Гомельскі паравозавагонарамонты завод — сюды рабочыя прынеслі інструменты і матэрыялы, якія ім удалося прыхаваць ад немцаў у час акупацыі. У вёсцы Уза Гомельскага раёна адкрыўся гукавы кінатэатр, разлічаны на 300 месцаў.

З першых дзён пасля вызвалення закіпела работа ва Уздзе. Хутка запрацавалі адрамантаваныя млын, вінакурны завод, хлебапякарня, бальніца, цырульня, электрастанцыя, лазні, грамадская сталоўка.

У ліпені 1944 года газеты друкуюць указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР «Аб павелічэнні дзяржаўнай дапамогі цяжарным жанчынам, шматдзетным і адзінокім маці, умацаванні аховы мацярынства і дзяцінства, аб устанаўленні ганаровага звання «Маці-гераіня» і ўстанаўленні ордэна «Мацярынскі гонар» і медаля «Медаль мацярынства».

Каб дапамагчы жанчынам, якія пасля вайны сталі ўдовамі альбо апынуліся ў цяжкім матэрыяльным становішчы, прадугледжаны быў шэраг мерапрыемстваў. Так, дзяржаўная дапамога стала выдавацца жанчынам пры нараджэнні трэцяга дзіцяці і наступных (а да гэтага яна выдавалася толькі маці, якія мелі шэсць і болей дзяцей). Падтрымка пачала аказвацца адзінокім маці (якія не знаходзяцца ў шлюбе), павялічыўся адпачынак па цяжарнасці і родах. Прадпісвалася неабходнасць пашырэння сеткі дзіцячых кансультацый і малочных кухань, арганізацыі ясляў для немаўлят, вячэрніх груп пры дзіцячых садках, родадапаможных устаноў у раёнах, вызваленых ад нямецкіх захопнікаў. Зацвярджаліся мерапрыемствы па пашырэнні вытворчасці дзіцячай вопраткі, абутку, сродкаў дзіцячай гігіены і санітарыі. А з халасцякоў, адзінокіх і маласямейных грамадзян браўся падатак.

І гаспадарку не пазнаць

"Чырвоны сцяг" на карце паказвае, якая тэрыторыя вызвалена ад захопнікаў

Яшчэ ішла вайна, а на палях і сенажацях кіпела праца. Людзі верылі, што перамога непазбежная, і разумелі, што краіне і фронту патрэбны хлеб і іншыя прадукты, кармы. Да таго ж трэба было думаць на перспектыву — пра аднаўленне гаспадарак. Большасць працаздольных мужчын забрала вайна, і цяжкая праца лягла на жанчын, старых і падлеткаў.

Сельская гаспадарка Беларусі моцна пацярпела за час акупацыі. «Нямецка-фашысцкія захопнікі ў нашым раёне знішчылі амаль усю жывёлу калгасаў і калгаснікаў, — пісала газета «Соцыялістычная перамога», орган Быхаўскага райкама КП(б)Б. — На калгасных фермах, з меўшыхся да вайны 8615 галоў, не засталося ніводнай каровы і толькі 14 процантаў коней. Свінагадоўчыя, аўцагадоўчыя і птушкагадоўчыя фермы фашысцкія звяры зжэрлі і варварскі знішчылі. Знішчаны і добра абсталяваныя памяшканні жывёлагадоўчых ферм.

З дапамогай калгаснікаў усходніх абласцей і рэспублік Совецкага Саюза ў калгасах раёна ўжо створана 98 ферм буйнай рагатай жывёлы, 45 аўцагадоўчых ферм і 48 птушкаферм».

Учарашнія партызаны ўзначальваюць калгасы і хутка падымаюць гаспадаркі. «Там, где когда-то было цветущее село, где стояли клуб, кинотеатр, школа, больница, сотни прекрасных домов — сейчас осталось одно пепелище. Из землянок вышли женщины с маленькими детьми. 

Прошло 8 месяцев, а не узнать нынче деревню Ямполь. Построено около 50 новых изб. Колхозы имеют ферму крупного рогатого скота, овцеводческую, птицеводческую фермы. Заканчивается строительство большой конюшни», — у ліпені 1944 года пісала газета «Бей фашистскую гадину».

Дзякуючы таму, што аказвалася дапамога з насеннем, беларусы павялічвалі аб'ёмы работ. «У 1945 годзе намячаецца далейшае пашырэнне пасяўных плошчаў, давядзенне іх да даваеннага часу», — пісала «Соцыялістычная праца» (орган Расонскага РК КП(б)Б) у снежні 1944 года.

Велізарную дапамогу Беларусь атрымала ад суседзяў. У 1944 годзе сюды ідуць эшалоны з Новасібірска, Іжэўска, Яраслаўля і Ульянаўска са станкамі, трактарамі, абсталяваннем для кузняў, сталярных, швейных і іншых майстэрняў, абсталяваннем і інвентаром для бальніц, школ, дзіцячых дамоў і г. д. З саюзнага бюджэту выдзяляюцца вялікія сумы.

«Для адраджэння народнай гаспадаркі ў вызваленых раёнах Беларусі ўрадам асігнавана ў бюджэт Беларускай Соцыялістычнай Рэспублікі 429 мільёнаў рублёў. Вялікае значэнне гэтай дапамогі бачна з таго, што для вызваленых раёнаў, якія пакуль яшчэ не маюць дастатковых крыніц прыбытку па зацверджанаму бюджэту, вызначаецца 329 мільёнаў рублёў датацыі за лік саюзных сродкаў, — паведамляў старшыня Савета народных камісараў Беларускай ССР П. К. Панамарэнка на VІ сесіі Вярхоўнага Савета БССР, якая прайшла 21 сакавіка 1944 года ў Гомелі. — На аднаўленне асноўных галін прамысловасці ўрад Саюза выдзеліў станкі, аўтамашыны, метал, лес, турбіны і генератары.

Для сельскай гаспадаркі ўжо завезена больш 1500 трактараў.

Дзяржава закупляе ў калгасах і ў калгаснікаў усходніх абласцей СССР і перадае беларускім калгаснікам 13 тысяч коней, 80 тысяч галоў буйнай рагатай жывёлы, 130 тысяч авечак і коз, 50 тысяч галоў свіней, 150 тысяч галоў дарослай птушкі і 350 тысяч яек для інкубатараў.

На выдаткі, звязаныя са зваротам эвакуіраванай жывёлы, асігнавана ўрадам 1 мільён рублёў. Для будаўніцтва жывёлагадоўчых пабудоў і ветарынарных устаноў вызначана 350 тысяч кубаметраў лесу, 30 тон цвікоў, 50 тон сартавога жалеза, 10 тысяч квадратных метраў шкла».

Алена ДЗЯДЗЮЛЯ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як сапраўдныя мужыкі засвойваюць «жаночую» справу

Як сапраўдныя мужыкі засвойваюць «жаночую» справу

У апошнія гады тэма раўнапраўя паміж мужчынамі і жанчынамі перажывае новую хвалю росквіту.

Культура

Згадкі пра Аркадзя Куляшова

Згадкі пра Аркадзя Куляшова

Гісторыя аднаго выступлення.