Вы тут

Галерэя Вялікай Айчыннай


Сёння «Звязда» пачынае новы праект сумесна з Нацыянальным мастацкім музеем Беларусі — «Вернісаж. Памяць сэрца», дзе гаворка пойдзе пра мастацкія творы часоў Вялікай Айчыннай, або прысвечаныя ёй, у тым ліку работы аўтарства беларускіх мастакоў — франтавікоў і ўдзельнікаў партызанскага руху. З каго пісалі партрэты ваенныя мастакі, якія сюжэты выбіралі і з дапамогай якіх прыёмаў і сродкаў перадавалі пэўны настрой у сваіх работах? Ці ўсё мы ведаем пра знакамітыя карціны, што захоўваюцца ў музейных фондах, прычым не толькі ў нашай краіне? Угледзімся і абмяркуем падрабязнасці разам з мастацтвазнаўцамі.

У гісторыі розных краін ёсць такія падзеі, якія незалежна ад таго, што адбывалася, як мянялася палітычная сістэма або эканамічны лад, грамадства і людзі, нібы стрыжань праходзяць праз час і назаўсёды застаюцца ў непарушнай народнай памяці. У ліку такіх падзей — Вялікая Айчынная вайна, якая на многія дзесяцігоддзі пакінула незагойныя раны ў гісторыі ўсёй нашай краіны і практычна ў кожнай беларускай сям'і...


Яў­ген Аляк­се­е­віч Зай­цаў (1908—1992). «Парт­рэт юна­га пар­ты­за­на». 1943 г. Па­лат­но, алей.

Асаблівая роля ў захаванні гэтай памяці, ва ўсведамленні і ўвекавечванні драматычных і гераічных эпізодаў, бессмяротных подзвігаў і пакут нашага народа належыць мастацкай культуры. Ваенныя падзеі знайшлі сваё вобразнае ўвасабленне ў творах жывапісу, скульптуры, графікі і архітэктурных ансамблях. Гэтыя творы мастацтва злучылі ў сабе дакументальнасць і дакладнасць падзей з асабістымі перажываннямі, адчуваннямі і ўспамінамі, з пачуццямі і эмоцыямі. І калі па кнігах і дакументах Вялікую Айчынную вайну вывучаюць, то па творах мастацтва яе разумеюць і перажываюць, бо візуальнае ўяўленне пра гісторыю — адно з самых моцных і запамінальных.

Ісак Аронавіч Давідовіч (1911—1993). «Партрэт капітана Шылава». 1943 г.  Папера, вугаль.

Бясцэнны ўнёсак у мастацкі летапіс Вялікай Айчыннай вайны зрабілі вядомыя майстры выяўленчага мастацтва. У рэестры класічных дасягненняў нашай спадчыны ў гэтай галіне варта назваць «Абаронцаў Брэсцкай крэпасці» Івана Ахрэмчыка, «Мінск. 3 ліпеня 1944 года» Валянціна Волкава, «Маё нараджэнне» Леаніда Шчамялёва, «Віцебскія вароты» Міхаіла Савіцкага, «Партызанскае вяселле» Мая Данцыга, «1941. Над Прыпяццю» Віктара Грамыкі. Гэтыя работы буйной формы, створаныя непасрэднымі ўдзельнікамі і сведкамі вайны, сталі ў гісторыі нашай культуры кульмінацыйным момантам, які маркіруе этап надзвычай магутнай рэфлексіі і найярчэйшага мастацкага ўвасаблення калізій вайны.

Аднак гучнае прызнанне маштабных праграмных твораў на ваенную тэму не павінна засланяць ад нас рэчы больш сціплыя, камерныя, якія часта нясуць у сабе неацэнную паэтычную праўду перажыванняў ваеннай рэчаіснасці. Такія чыстыя і праўдзівыя чалавечыя выказванні, замацаваныя ў жывапісе і графіцы менавіта ваенных гадоў, маюць асаблівую мастацка-дакументальную каштоўнасць, паказваюць эвалюцыю творчасці многіх беларускіх мастакоў, якія з першых дзён вайны сышлі на фронт і ў партызанскія атрады.

Замалёўкі з пярэдняга краю

Яўген Аляксеевіч Зайцаў (1908—1992). «Партрэт народнай артысткі А. В. Нікалаевай». 1943 г. Палатно, алей.

Звязаныя з вайной умовы жыцця адбіліся і на самім характары выяўленчага мастацтва, на відавых і жанравых прыярытэтах. Акцэнты пераносяцца на аператыўныя віды мастацтва, перш за ўсё на графіку малых формаў — гэткага выяўленчага рэпартажу з месца ваенных падзей. Гэта разнастайныя замалёўкі стану, дзеянняў, партрэты салдат і афіцэраў, адлюстраванне паходнага побыту, населеных пунктаў, названых у зводках. Людзі занятыя справай: яны дзейнічаюць або адпачываюць, засяроджаныя або вясёлыя, але нават у гэтых асаблівых абставінах яны такія, як заўсёды, яны жывуць...

Асаблівую ролю набывае «партрэтная франтавая замалёўка», калі вобразы ваенных ствараліся не пасля бітваў, а непасрэдна на перадавой паміж баямі: у партызанскіх пунктах, медсанбатах і г. д. Такія партрэты-эцюды, дзе чалавек прадстаўлены ў дзейснай узаемасувязі з навакольным светам, пакінулі нам беларускія мастакі Сяргей Раманаў, Генрых Бржазоўскі, Сцяпан Андруховіч, Міхаіл Бельскі, Ісак Давідовіч. Як правіла, гэта паясныя ці пагрудныя выявы з больш старанна выпісанымі галавой і рысамі твару, абагульнена, бегла намечанымі лініямі фігуры, але пры гэтым абавязкова дакладна прамаляванымі дэталямі адзення і галаўных убораў, па якіх лёгка вызначаліся род войскаў, знакі адрознення і ўзнагароды партрэтаванага. Побач з аўтарскім подпісам змяшчаўся і кароткі тлумачальны тэкст, дзе пазначаліся месца, назва ваеннай аперацыі, фронту, злучэння, часці, а таксама звесткі пра чалавека, з якога пісаўся партрэт.

Новая «дакументалісцкая» якасць, яшчэ больш усвядомленае значэнне падзей, што адбываюцца проста тут і цяпер, шмат у чым вызначылі рысы, уласцівыя стылістыцы гэтых работ — непатрабавальных, лаканічных і праўдзівых. У іх няма нейкіх фармальных адкрыццяў, клопату пра форму і мову, пра пластычную завершанасць, яны пазбаўлены нярэдка не толькі вонкавага глянцу, але і цвёрда адпрацаванай сумы тэхнічных прыёмаў. Часам сучаснаму гледачу можа здацца, што мастак адкінуты абставінамі назад, да «азбукі», з якой пачынаў свой шлях у прафесіі. Але каштоўнасць гэтых работ заключаецца, перш за ўсё, у смелай сведкавай інтанацыі, жыццёвай дакладнасці. Мастак захоплены сапраўдным, і калі ў руках у яго ўсяго толькі невялікі кавалак паперы і аловак, ён сваім магічным талентам спадзяецца занатаваць, захаваць самае дарагое ў гэтым хісткім свеце — вобраз чалавека...

Ад радавых да «помніка эпохі»

Яўген Яўстафіевіч Красоўскі (1908—1980). «Партрэт партызана Пятра Кашэ». 1943 г. Палатно на кардоне, алей

Жывапісныя партрэты, выкананыя ў ваенны перыяд, можна ўмоўна падзяліць на дзве групы. Першую групу складаюць так званыя ваенныя партрэты, прычым важна адзначыць, што пераважаюць адлюстраванні не военачальнікаў, а партрэты радавых байцоў Чырвонай Арміі. Сапраўды ўсенародная вайна, масавыя подзвігі простых людзей, якія пайшлі на фронт і не трымалі да таго зброі ў руках, абумовілі павышаную цікавасць мастакоў да раскрыцця вобразаў сціплых, але сапраўдных герояў. Адсюль пільны інтарэс да псіхалагічнага складніка, да разнастайных праяў асобаснага пачатку мадэляў, якія знайшлі сваё пераканаўчае ўвасабленне ў партрэтах Яўгена Красоўскага, Яўгена Зайцава, Ісака Давідовіча і іншых.

Не апошняе месца ў мастацтве ваенных гадоў займае і аўтапартрэт. Гэты спецыфічны род мастацкага самааналізу стаў формай лірычнага адкрыцця майстроў, якія з хваляваннем разважаюць пра лёс краіны, мастацтва, пра сваё ўласнае прызначэнне ў цяжкую для айчыны хвіліну. Яскравым прыкладам з'яўляецца аўтапартрэт Барыса Няпомняшчага — франтавіка, які дайшоў да Берліна. У ім выяўлены і падкрэслены рысы, уласцівыя большасці яго таварышаў па службе, — бескампрамісная рашучасць і цвёрдасць духу.

Генрых Францавіч Бржазоўскі (1912—2006). «Партызаны». 1944 г. Папера, каляровы аловак.

Па меры набліжэння перамогі з'яўляюцца партрэты вайскоўцаў ва ўрачыста-прыўзнятым, гераізаваным выглядзе. Перад савецкім мастацтвам была пастаўлена задача стварэння «помніка эпохі», праслаўлення правадыроў і герояў вайны. Узнікае «серыйны» ўзор параднага партрэта героя-ваеннага з усімі звыклымі для яго рысамі: з эпалетамі і ордэнамі, пратакольна-дакладным малюнкам знешняга выгляду мадэлі, стэрэатыпнасцю пластычнай манеры.

Іншая разнавіднасць жывапіснага партрэта ваеннага часу паказана ў работах, дзе адлюстраваны людзі мастацтва. З'яўленне такіх твораў было выклікана тым, што ў трагічныя дні вайны многія прадстаўнікі творчай інтэлігенцыі таксама ваявалі, змагаліся з ворагам сваёй зброяй — зброяй мастацтва. У канцэртных франтавых брыгадах удзельнічалі Аляксандра Нікалаева, Глеб Глебаў, Ларыса Александроўская, Ісідар Балоцін і іншыя. Разглядаючы партрэтныя выявы людзей культуры, нельга не заўважыць, што ў цэнтр мастакоўскага выказвання становіцца чалавечы характар вялікага маштабу, мужная сіла напалову з болем велізарных страт.

Іван Ахрэмчык рашуча вызваляе сваіх герояў — Аляксандру Нікалаеву і Глеба Глебава — ад найменшага элемента параднасці, тэатральнасці. Мастак з няўмольнай аб'ектыўнасцю адлюстроўвае на тварах усе нанесеныя вайной траўмы, духоўна-маральны стрыжань і непахіснасць волі герояў. Перад намі надзіва дакладныя вобразы людзей, якія ў поўнай меры прынялі на сябе працу вайны.

Подых часу

Міхаіл Лявонцьевіч Бельскі (1921—1988). «Старшы сяржант Міхайлаў». 1944 г. Папера, аловак.

Неад'емнай часткай адзінай карціны, якая складваецца ў нашым уяўленні пры спробе абагульніць уражанні ад асобных дэталяў і эпізодаў у мастацтве ваенных гадоў, з'яўляецца і тэма горада. Тыя нешматлікія работы, што дайшлі да нас і перадаюць атмасферу Мінска ваеннага часу, — мастацкія дакументы велізарнай сілы. Ключавое значэнне для гісторыі гарадскога пейзажа гэтага перыяду маюць работы Анатоля Тычыны, якога паўнапраўна можна назваць галоўным «партрэтыстам» Мінска.

Мастак адным з першых бярэцца за аловак і адлюстроўвае акупаваны горад з яго пустэльнымі вуліцамі і нейкай неўласцівай ранейшым гарадам здранцвеласцю. Адчуванне прывіднага горада, які балансуе паміж быццём і небыццём, рэальным і фантастычным, увасоблена ў «Руінах Мінска» (1944) і «Разбураным Мінску» (1944). Жыццё амаль зусім замерла, усё прасякнута пачуццём трывогі, атмасферай небяспекі, што навісла над горадам і краінай. Па графічнай серыі Анатоля Тычыны можна меркаваць аб жыцці сталіцы і ў самыя цяжкія дні яе абароны, і тады, калі самае страшнае было ўжо ў мінулым.

Генрых Францавіч Бржазоўскі (1912—2006). «Разведчык. Партызан атрада Градава». 1944 г. Папера, каляровы аловак.

Чаму сёння нас так цікавяць першакрыніцы — франтавыя замалёўкі, дзённікі, успаміны сведак, партрэты, створаныя ў самы разгар ваенных дзеянняў? У чым прычына невыказнага абаяння малюнкаў, зробленых на выцвілай паперы, на адвароце нейкіх старых чарцяжоў, бланкаў ваенных канцылярый?

Напэўна, у тонкай узаемасувязі дакументальнага і мастацкага, у тым, што мастак і салдат выступаюць у адной асобе, якая параднілася са сваім таварышам адным лёсам. Адсюль і шчырая інтанацыя, непадробныя пачуцці, і праўдзівасць, і жыццёвасць захаваных рэалій. Для нас сёння беглы накід з франтавога нататніка, выразная альбомная замалёўка, акварэль або маляўнічы эцюд ваеннай пары з'яўляюцца і крыніцамі самай дакладнай інфармацыі, і матэрыялам для рэканструкцыі жывой карціны эпохі.

Кацярына ІЗАФАТАВА, загадчык аддзела сучаснага беларускага мастацтва Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Ежа ці сімвал? Самы час зацікавіцца роспісам яек

Ежа ці сімвал? Самы час зацікавіцца роспісам яек

Карэспандэнт «Звязды» схадзіла на майстар-клас па стварэнні «пісанак».

Культура

Карэспандэнты «Звязды» пабывалі на начных здымках нацыянальнага кінапраекта

Карэспандэнты «Звязды» пабывалі на начных здымках нацыянальнага кінапраекта

Гісторыка-прыгодніцкая стужка пра Беларусь, беларуса-ваяра і беларуса-вучонага.

Спорт

Тры медалі ў беларусаў на этапе Кубка свету па скачках на батуце

Тры медалі ў беларусаў на этапе Кубка свету па скачках на батуце

Больш за 150 спарт­сме­наў з 36 кра­ін све­ту — гэта са­мыя моц­ныя ба­ту­тыс­ты су­час­нас­ці.