Вы тут

«Па абедз­ве лі­ніі фрон­ту»


Дзяр­жаў­ны му­зей Пер­шай су­свет­най вай­ны бу­дзе ство­ра­ны ў Ві­лей­цы. 100-год­дзе з дня па­чат­ку Пер­шай су­свет­най вай­ны — гэ­та, на­ту­раль­на, да­та не юбі­лей­ная, а тра­гіч­ная. Ад­нак зна­ка­выя па­дзеі, якія ад­бы­лі­ся ў тыя ча­сы, вар­та пры­га­даць, каб ад­даць да­ні­ну па­мя­ці тым, хто за­гі­нуў і не быў уша­на­ва­ны, каб гэ­тая ста­рон­ка гіс­то­рыі на­шай зям­лі больш не бы­ла ў це­ні. Ме­на­ві­та та­му быў ство­ра­ны ар­га­ні­за­цый­ны ка­мі­тэт па пад­рых­тоў­цы і пра­вя­дзен­ні ме­ра­пры­ем­стваў, пры­све­ча­ных па­чат­ку Пер­шай су­свет­най вай­ны, на ча­ле з на­мес­ні­кам прэм'­ер-мі­ніст­ра Бе­ла­ру­сі Ана­то­лем То­зі­кам. Ка­лек­цы­я­нер і гра­мад­скі дзе­яч Ула­дзі­мір Лі­ха­дзе­даў, які пры­маў удзел у па­ся­джэн­ні арг­ка­мі­тэ­та, рас­ка­заў ка­рэс­пан­дэн­ту «Звяз­ды», якім чы­нам пла­ну­ец­ца ўзга­даць па­дзеі тра­гіч­ныя і слаў­ныя.

2— Адзі­ны ў Бе­ла­ру­сі му­зей Пер­шай су­свет­най вай­ны да­гэ­туль іс­на­ваў толь­кі ў вёс­цы За­брод­дзе Ві­лей­ска­га ра­ё­на, і тое на гра­мад­скіх па­чат­ках...

— Так, ён быў ство­ра­ны мас­та­ком Ба­ры­сам Ці­то­ві­чам і яго ад­на­дум­ца­мі. Ад­нак я звяр­нуў­ся да старшыні мін­скага аблвыканкама Ся­мё­на Ша­пі­ры, на­мес­ні­ка прэм'­ер-мі­ніст­ра Ана­то­ля То­зі­ка, і імі бы­ло вы­ра­ша­на, што дзяр­жаў­ны му­зей Пер­шай су­свет­най вай­ны бу­дзе ство­ра­ны на ба­зе Ві­лей­ска­га края­знаў­ча­га му­зея. Ту­ды аб­са­лют­на бяс­плат­на пе­рад­адуць усю экс­па­зі­цыю з За­брод­дзя — ця­пер яна знаходзіцца ў му­зеі-кап­лі­цы, ад­нак усё са­бра­нае там не змя­шча­ец­ца. Кап­лі­ца, ве­ра­год­на, пач­не вы­кон­ваць сваю не­па­срэд­ную функ­цыю, у ёй за­ста­нец­ца толь­кі част­ка ка­лек­цыі, пры­све­ча­ная ду­хоў­ным асо­бам, якія муж­на зма­га­лі­ся, ля­чы­лі лю­дзей у тыя ня­прос­тыя ча­сы. Акра­мя та­го, му­зей у За­брод­дзі на­бу­дзе каш­тоў­насць як гіс­то­ры­ка-ланд­шафт­ная зо­на. Пла­ну­ец­ца пры­вес­ці ў па­ра­дак рэшт­кі ла­за­рэ­та і мо­гіл­кі сал­дат рус­кай ім­пе­ра­тар­скай ар­міі, якія зна­хо­дзяц­ца не­па­да­лёк, у ле­се.

— Якія экс­па­на­ты аса­біс­та вам па­да­юц­ца най­больш ці­ка­вы­мі?

— Гэ­та зброя, якая вы­ка­рыс­тоў­ва­ла­ся пад­час га­за­вых атак, срод­кі ахо­вы ор­га­наў ды­хан­ня ад уз­дзе­ян­ня шкод­ных рэ­чы­ваў. Так­са­ма ме­ды­цын­скае аб­ста­ля­ван­не, якое вы­ка­рыс­тоў­ва­ла­ся не толь­кі для ля­чэн­ня, але і для дэз­ын­фек­цыі. Гэ­та прад­ме­ты ўзбра­ен­ня, по­бы­ту, якія ад­люст­роў­ва­юць зма­ган­не і мір­нае жыц­цё абод­вух ва­ра­гу­ю­чых ба­коў.

3— У са­мой Ві­лей­цы ці пла­ну­ец­ца пра­во­дзіць якія-не­будзь ра­бо­ты?

— На ві­лей­скіх га­рад­скіх мо­гіл­ках па­ха­ва­на 300 сал­дат, якія за­гі­ну­лі пад­час Пер­шай су­свет­най. Ад­шу­каць іх ім­ёны, уста­на­віць над­ма­гіль­ныя зна­кі не так прос­та, бо над імі ця­пер зна­хо­дзіц­ца пласт над­за­ха­ван­няў. Ня­гле­дзя­чы на гэ­та, 250 ім­ёнаў сал­дат ужо вы­свет­ле­ны. Як пом­нік гэ­тым во­і­нам на ўва­хо­дзе на мо­гіл­кі бу­дзе па­бу­да­ва­на бра­ма-кап­лі­ца, на якой на­пі­шуць іх ім­ёны. Ужо за­лі­ты фун­да­мент, ад­нак срод­кі на па­бу­до­ву яшчэ збі­ра­юц­ца. Так­са­ма бу­дзе за­кла­дзе­на алея трох вой­наў: вай­ны з На­па­ле­о­нам, Пер­шай су­свет­най і Вя­лі­кай Ай­чын­най вой­наў.

— Ці пла­ну­ец­ца за­пра­шаць між­на­род­ную су­поль­насць для ўша­на­ван­ня па­дзей на­шай агуль­най гіс­то­рыі?

— У каст­рыч­ні­ку бу­дзе пра­ве­дзе­на між­на­род­ная на­ву­ко­вая кан­фе­рэн­цыя пад наз­вай «Пер­шая су­свет­ная вай­на ў гіс­та­рыч­ных лё­сах Еў­ро­пы». Яе ар­га­ні­зоў­ваюць Мі­ніс­тэр­ства ін­фар­ма­цыі, На­цы­я­наль­ная ака­дэ­мія на­вук Бе­ла­ру­сі і Бе­ла­рус­кі дзяр­жаў­ны ўні­вер­сі­тэт. Пры­едуць удзель­ні­кі больш чым з 10 кра­ін — уся­го ка­ля 150 ча­ла­век. Яны бу­дуць мець маг­чы­масць не толь­кі аб­мер­ка­ваць і даць сваю ацэн­ку тым па­дзе­ям, але і на­ве­даць па­мят­ныя мес­цы ў Ві­лей­скім, Смар­гон­скім і Мя­дзель­скім ра­ё­нах.

— Якія най­больш знач­ныя ва­ен­ныя дзе­ян­ні, на ва­шу дум­ку, вар­та пры­га­даць?

— Свян­цян­скі пра­рыў 1915 го­да — гэ­та ня­мец­кая на­сту­паль­ная апе­ра­цыя, ка­лі ўда­ло­ся за­ха­піць Ві­лей­ку, раз­бу­рыць Смар­гонь. Ад­нак вя­лі­ка­га плё­ну гэ­та не пры­нес­ла, праз пэў­ны час гер­ман­цы бы­лі зноў ад­кі­ну­ты на­зад. У 1916 го­дзе ад­бы­лі­ся дзве знач­ныя на­сту­паль­ныя апе­ра­цыі рус­кай ім­пе­ра­тар­скай ар­міі — На­ра­чан­ская і Ба­ра­на­віц­кая. Яны бы­лі рас­па­ча­ты на­шым ка­ман­да­ван­нем, каб пад­тры­маць За­ход­ні фронт, на якім вя­лі­ся жорст­кія баі, і ад­цяг­нуць на ся­бе част­ку сі­л во­ра­га. Да важ­ных па­дзей на на­шай тэ­ры­то­рыі ад­но­сяц­ца так­са­ма раз­мя­шчэн­не Стаў­кі вяр­хоў­на­га га­лоў­на­ка­ман­ду­ю­ча­га спа­чат­ку пад Ба­ра­на­ві­ча­мі, а по­тым і ў Ма­гі­лё­ве, так­са­ма пад­пі­сан­не Брэст-Лі­тоў­ска­га мір­на­га да­га­во­ра. Па­мят­ныя мес­цы, на якіх ад­бы­ва­лі­ся ўсе гэ­тыя па­дзеі, так ці іна­чай за­ха­ва­лі­ся, та­му ў блі­жэй­шыя га­ды яны не за­ста­нуц­ца без ува­гі.

4— Не­каль­кі га­доў та­му ў вас вый­шла кні­га пад наз­вай «Бе­ла­русь праз аб'­ек­тыў ня­мец­ка­га сал­да­та. 1915—1918»...

— Ра­ней мы ве­да­лі пра па­дзеі Пер­шай су­свет­най вай­ны толь­кі з пунк­ту гле­джан­ня рус­кай ар­міі. Ад­нак ця­пер, дзя­ку­ю­чы ста­рым паш­тоў­кам і фо­та­здым­кам, якія мне ўда­ло­ся са­браць, мы мо­жам гля­дзець на ўсё так­са­ма ва­чы­ма ня­мец­ка­га сал­да­та. Да та­го ж рус­кія вай­скоў­цы менш фа­та­гра­фа­ва­лі, а нем­цы ра­бі­лі здым­кі па­ста­ян­на. Ка­лі лі­чыць, што кож­ны дзень яны ад­праў­ля­лі сва­ім род­ным, сяб­рам па ад­ной паш­тоў­цы, то атрым­лі­ва­ец­ца вя­ліз­ная коль­касць. Быў у гэ­тым і эле­мент пра­па­ган­ды: яны фа­та­гра­фа­ва­лі за­ва­я­ва­ныя тэ­ры­то­рыі, раз­бу­ра­ныя стра­тэ­гіч­ныя аб'­ек­ты, пі­са­лі пра гэ­та на ра­дзі­му. Час­та па іх паш­тоў­ках мож­на вы­ву­чаць по­быт бе­ла­ру­саў, гля­дзець, як жы­ла вёс­ка, прос­тыя лю­дзі. Асоб­ны, па­куль не да­сле­да­ва­ны пласт ін­фар­ма­цыі змя­шчае ад­ва­рот­ны бок паш­то­вак, на якім, ня­гле­дзя­чы на цэн­зу­ру та­го ча­су, мож­на пра­чы­таць шмат та­ко­га, што пралье свят­ло на мно­гія па­дзеі... Част­ку паш­то­вак гэ­та­га ча­су я пла­ную пе­ра­даць у но­вы му­зей Пер­шай су­свет­най вай­ны ў Ві­лей­цы. Да­рэ­чы, ця­пер рых­тую но­вае вы­дан­не, ра­бо­чая наз­ва яко­га «Бе­ла­русь. Ім­гнен­ні Пер­шай су­свет­най. Па абедз­ве лі­ніі фрон­ту».

— Як вы збі­ра­е­це сваю ка­лек­цыю?

— Ма­гу ска­заць, што 99% паш­то­вак, якія ад­люст­роў­ва­юць бе­ла­рус­кую гіс­то­рыю, на­бы­ты за мя­жой, мно­гія з іх за­ха­ва­лі­ся ў адзі­ным эк­земп­ля­ры. Ад­нак ця­пер фо­та­здым­каў ча­соў Пер­шай су­свет­най вай­ны трап­ля­ец­ца ўсё менш: боль­шасць ужо «асе­ла», тра­пі­ла да пэў­ных ка­лек­цы­я­не­раў. Ста­рая паш­тоў­ка для мя­не — гэ­та над­звы­чай каш­тоў­нае свед­чан­не гіс­то­рыі. Бо да яе ні­чо­га нель­га да­даць ці пры­ду­маць — з ві­зу­аль­най вы­явай не па­спра­ча­еш­ся. Та­му яе мож­на лі­чыць най­больш аб'­ек­тыў­най кры­ні­цай гіс­та­рыч­най ін­фар­ма­цыі. Тут не ўдас­ца пад­ма­нуць або вы­ка­заць улас­нае мер­ка­ван­не, якое не ад­па­вя­дае іс­ці­не, — усё мож­на ўба­чыць на свае во­чы.

— Ці мож­на ска­заць, што Пер­шая су­свет­ная вай­на іс­тот­на ад­роз­ні­ва­ла­ся ад Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны?

— Так, ад­бы­ло­ся не­каль­кі знач­ных ба­ёў, пра якія мы ўжо ка­за­лі, ад­нак у 1915 го­дзе лі­нія фрон­ту за­ма­ца­ва­ла­ся на на­шай тэ­ры­то­рыі і больш амаль не ру­ха­ла­ся. Бы­лі і раз­бу­ра­ныя на­се­ле­ныя пунк­ты, ся­род якіх Сло­нім, Ві­дзы, Па­ста­вы... Ча­сам са­ма рус­кая ар­мія раз­бу­ра­ла не­ка­то­рыя стра­тэ­гіч­ныя аб'­ек­ты, ад­сту­па­ю­чы: на­прык­лад, вак­за­лы і мас­ты ў Пін­ску, Грод­не, Брэс­це. Іс­нуе міф пра 810 дзён су­праць­ста­ян­ня го­ра­да Смар­го­ні, але на­са­мрэч нем­цы зні­шчы­лі яго дзён за 10, зра­бі­лі «мёрт­вым» го­ра­дам — гэ­та адзін з не­шмат­лі­кіх та­кіх жу­дас­ных вы­пад­каў у гіс­то­рыі. Уба­чыў­шы спус­то­ша­насць, на­ват ва­ро­жая ар­мія зра­зу­ме­ла, што тры­мац­ца за гэ­тае мес­ца не мае сэн­су. Ад­нак у ас­тат­нім лі­нія фрон­ту бы­ла па­ста­ян­най. Ня­мец­кія сал­да­ты ча­сам жы­лі ў ха­тах бе­ла­рус­кіх вяс­коў­цаў, на­ват ства­ра­лі сем'і і на­ра­джа­лі дзя­цей. Тое ж мож­на ска­заць і пра сал­дат рус­кай ар­міі, якія кан­так­та­ва­лі з мяс­цо­вым на­сель­ніц­твам... Спа­дзя­ю­ся, што ме­ра­пры­ем­ствы, якія бу­дуць пра­во­дзіц­ца ў па­мяць пра тра­гіч­ныя да­ты, да­па­мо­гуць ад­крыць і гэ­тыя ма­ла­вя­до­мыя ра­ней ста­рон­кі на­шай гіс­то­рыі.

Ні­на ШЧАР­БА­ЧЭ­ВІЧ.

Фо­та Над­зеі БУ­ЖАН.
Паш­тоў­кі з аса­біс­та­га ар­хі­ва
Ула­дзі­мі­ра ЛІ­ХА­ДЗЕ­ДА­ВА.

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

У Брэсцкай вобласцi ўкаранiлi практыку выязных прыёмаў дзяржрэгiстратараў

У Брэсцкай вобласцi ўкаранiлi практыку выязных прыёмаў дзяржрэгiстратараў

Хто валодае нерухомай маёмасцю альбо ўчасткам зямлi, ведае, як важна мець адпаведныя дакументы на сваю ўласнасць.

Эканоміка

Як генафонд раслін адаптуецца да змен клімату

Як генафонд раслін адаптуецца да змен клімату

Работа па вывучэннi генетычных рэсурсаў раслiн у Беларусi была пачата яшчэ ў 20-я гады мiнулага стагоддзя.

Грамадства

Паэт Iван Юркiн: З жонкай упершыню пацалаваўся ў дзень вяселля 47 год таму

Паэт Iван Юркiн: З жонкай упершыню пацалаваўся ў дзень вяселля 47 год таму

Песнi на вершы Iвана Юркiна карыстаюцца вялiкай папулярнасцю. Хто не ведае гiмна гасцiннасцi нашай краiны — «Прыязджайце да нас у Беларусь»? Вось таму было цiкава пазнаёмiцца з музай паэта — яго жонкай Надзеяй Iванаўнай.